Τελετουργίες από ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΟΥ, Δ. ΠΑΓΓΑΙΟΥ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ
Β. ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΛΑΙΚΟΥ ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟΥ
Πριν από την εορτή των Χριστουγέννων, κατά τη διάρκεια της σαρακοστής, οι πιστοί συνήθιζαν να νηστεύουν και να εξομολογούνται για να είναι ψυχικά και σωματικά έτοιμοι να δεχτούν τη Θεία Κοινωνία. Ακόμη κατά τη διάρκεια του δωδεκαημέρου, μεταξύ 25 Δεκεμβρίου και 5 Ιανουαρίου, οι άνθρωποι είχαν ορισμένες συνήθειες. Δηλαδή μέσα στο δωδεκαήμερο δε λούζονταν, δεν έπλεναν τα ρούχα τους επειδή τα νερά δεν ήταν αγιασμένα. Παραμονή Πρωτοχρονιάς έκοβαν κλαδιά από την ελιά και έβαζαν τα φύλλα τους στο τζάκι. Αν αυτά τινάζονταν πάνω η χρονιά θα ήταν εύφορη, η σοδειά θα ήταν μεγάλη και τα ζώα θα γεννούσαν πολλά μικρά. Από την άλλη αν τα φύλλα καίγονταν η χρονιά δεν θα πήγαινε τόσο καλά. Τη δεύτερη μέρα της Πρωτοχρονιάς οι νέοι του χωριού πήγαιναν στα σπίτια των συγγενικών τους προσώπων για να κάνουν ποδαρικό κρατώντας μία πέτρα την οποία τοποθετούσαν στο τζάκι κι εύχονταν όσο γερή είναι η πέτρα το ίδιο γεροί να είναι κι οι νοικοκυραίοι. Την παραμονή των Θεοφανείων το πρωί στην εκκλησία έκαναν τον αγιασμό κι εκείνη την μέρα λούζονταν, έπλεναν και καθάριζαν τα σπίτια τους κι νήστευαν για τα ανήμερα των Θεοφανείων που θα γινόταν ο μεγάλος αγιασμός και θα έριχναν και το σταυρό. Επίσης την παραμονή των Θεοφανείων οι κάτοικοι είχαν ένα ακόμη έθιμο. Έκαναν ετοιμασίες για την υποδοχή του ιερέα, που θα περνούσε για να φωτίσει τα σπίτια του χωριού ώστε να φύγουν οι καλικάντζαροι και το κακό. Έτσι, λοιπόν, οι νοικοκυρές καθάριζαν σχολαστικότατα τα σπίτια τους ώστε να είναι καθαρά για την ευλογία που θα μεταφέρει στο σπίτι ο αγιασμός. Ο νοικοκύρης κάθε σπιτιού είχε την ευθύνη του καθαρισμού της καμινάδας και του τζακιού, έτσι ώστε να μην μπορούν να περάσουν οι καλικάντζαροι που σύμφωνα με την παράδοση μπαίνουν στο σπίτι πάντα από την καμινάδα. Τη στάχτη από το τζάκι, που την μάζευαν τις παραμονές των Φώτων, τη κρατούσαν και την παραμονή της γιορτής την τοποθετούσαν γύρω από το σπίτι και ιδιαίτερα στις εξωτερικές γωνίες του σπιτιού για να απομακρύνουν το κακό. Ο αγιασμός που καθαγιάζονταν την παραμονή των Θεοφανείων προοριζόταν για την ευλογία των σπιτιών και των χωραφιών, μιας και οι περισσότεροι κάτοικοι της περιοχής ήταν αγρότες και η σοδειά τους αποτελούσε το μοναδικό πόρο για να ζήσουν. Έτσι τη παραμονή πήγαιναν στην εκκλησία, έπαιρναν με ευλάβεια σε ένα δοχείο λίγο αγιασμό και τον φύλαγαν για να τον ρίξουν κάνοντας το σταυρό τους στα χωράφια που θα καλλιεργούσαν. Η κορύφωση των εθίμων των Θεοφανείων έρχονταν ανήμερα της γιορτής, κατά την οποία αγιάζονται όλα τα νερά της γης. Μετά τον εσπερινό της παραμονής των Φώτων ο σταυρός παρέμενε όλο το βράδυ μέσα στη δεξαμενή που περιείχε τον αγιασμό, μιας και το Παγγαίο απέχει αρκετά από την θάλασσα κι έτσι η ευλογία των υδάτων γινόταν σε άλλες τοποθεσίες, όπως λίμνες ρυάκια ή ακόμη και μέσα στο ναό στην κολυμβήθρα. Παλαιότερα που τη θέρμανση των ναών δεν είχαν αναλάβει οι λέβητες και τα καλοριφέρ έκανε περισσότερο κρύο, με αποτέλεσμα το νερό της κολυμβήθρας να παγώνει και μέσα σε αυτό να παγώνει κι ο σταυρός. Αυτό θεωρείτο καλός οιωνός και σήμαινε, σύμφωνα με την παράδοση, ότι η χρονιά που μόλις ξεκίνησε θα ήταν καλή. Τέλος παραμονή των Φώτων τα παιδιά του χωριού έλεγαν τα κάλαντα.
Το Φεβρουάριο στις Απόκριες οι άντρες και οι γυναίκες του χωριού ντύνονταν καρναβάλια και γύριζαν τα σπίτια. Την τελευταία μέρα της Αποκριάς στην πλατεία του χωριού οι άνθρωποι ντυμένοι και πάλι καρναβάλια γλεντούσαν, χόρευαν και διασκέδαζαν. Την καθαρά Δευτέρα οι νοικοκυρές άναβαν φωτιά στο τζάκι και σ ένα καζάνι με στάχτη και νερό έβραζαν τα πιάτα, τις κατσαρόλες, τα πιρούνια για να φύγει η λίγδα ώστε να είναι καθαρά για όλη την Σαρακοστή που δεν έτρωγαν κρέας μέχρι το Πάσχα γιατί νήστευαν. Ακόμη την πρώτη μέρα το Μαρτίου τα κορίτσια έφτιαχναν από κόκκινη και άσπρη κλωστή ένα βραχιόλι, το Μάρτη, και το έδεναν στο χέρι τους για να μην μαυρίσουν. Στο τέλος του μήνα το έβγαζαν και το τοποθετούσαν κάτω από μία πέτρα. Αφού το άφηναν για ένα μήνα περίπου σήκωναν την πέτρα κι όταν έβρισκαν μυρμήγκια ήταν ευτυχισμένοι και η χρονιά θα ήταν καλή, ενώ όταν έβρισκαν σκουλήκια η χρονιά δεν θα περνούσε καλά.
Η πρώτη εβδομάδα της Σαρακοστής ονομάζονταν Καθαρή εβδομάδα. Κάθε Παρασκευή στη διάρκεια της Σαρακοστής διαβάζονται οι χαιρετισμοί κι όλοι πήγαιναν στην εκκλησία. Παραμονή των Βαΐων, την ημέρα του Λαζάρου οι νοικοκυρές ζύμωναν τα λεγόμενα ‘Λαζαράκια’, κι όταν τα παιδιά πήγαιναν να τραγουδήσουν το Λάζαρο τα κερνούσαν. Επίσης εκείνες τις ημέρες οι κάτοικοι συνήθιζαν να ασβεστώνουν τα σπίτια τους για να είναι καθαρά για το Πάσχα. Την τελευταία εβδομάδα της Σαρακοστής, τη Μεγάλη εβδομάδα, οι άνθρωποι κάθε μέρα απλά ντυμένοι πήγαιναν στην εκκλησία. Την Μεγάλη Παρασκευή οι άνθρωποι πήγαιναν στα νεκροταφεία για να ανάψουν κερί στα συγγενικά τους πρόσωπα και περιποιούνταν τους τάφους τους. Το βράδυ τους Μεγάλου Σαββάτου κρεμούσαν ένα ομοίωμα του Ιούδα σε ένα δέντρο και μόλις ο ιερέας έψελνε το ‘Χριστός Ανέστη’ οι χριστιανοί με τις λαμπάδες τους τον έκαιγαν. Την Κυριακή του Πάσχα γινόταν η δεύτερη Ανάσταση το πρωί στην εκκλησία. Μετά οι άνθρωποι έψηναν στις αυλές τους αρνιά, κατσίκια, κοκορέτσια που τα είχαν πάνω στις σούβλες και τραγουδούσαν και χόρευαν. Μετά το Πάσχα κι ως την Πεντηκοστή οι γεωργοί όργωναν τα χωράφια τους για να τα σπείρουν τις καλλιέργειες τους. Την Πρωτομαγιά οι νέοι και οι νέες μάζευαν το πρωί αγριολούλουδα με τα οποία έφτιαχναν στεφάνια και τα κρεμούσαν στις εξώπορτες των σπιτιών τους. Όταν τελείωνε η Πεντηκοστή έπαιρναν την εικόνα της Αναστάσεως από το προσκυνητάρι και την τοποθετούσαν στο ιερό. Παράλληλα τελείωνε και το ‘Χριστός Ανέστη’.
Το καλοκαίρι στις 13 Ιουλίου γινόταν και γίνεται το έθιμο, τα ‘Τσάνια’. Οι άνθρωποι ανέβαιναν πολύ πρωί στο βουνό με τα ζώα τους που ήταν στολισμένα με χάντρες και κουδούνια κι εκεί γλεντούσαν και συγχρόνως έκοβαν ξύλα για την εκκλησία του Προφήτη Ηλία. Το απόγευμα κατέβαιναν από το βουνό με τη συνοδεία νταουλιών και ζουρνάδων, περνούσαν μέσα από την πλατεία του χωριού και γυρνούσαν μέσα σ αυτό, μέχρι να φτάσουν στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία όπου ξεφόρτωναν τα ξύλα που είχαν φορτώσει στα ζώα. Μετά επέστρεφαν ξανά στην πλατεία μαζί με τα ζώα τους όπου χόρευαν, τραγουδούσαν και γλεντούσαν. Στις 20 Ιουλίου την ημέρα του Προφήτη Ηλία έφτιαχναν το κουρμπάνι το οποίο μοιράζονταν στα σπίτια και το βράδυ της ίδιας μέρας γίνονταν γλέντι.