Τελετουργίες από ΝΕΑΣ ΚΑΡΒΑΛΗΣ, Δ. ΚΑΒΑΛΑΣ, Π.Ε. ΚΑΒΑΛΑΣ

Έθιμα του λαικού εορτολογίου

Η νηστεία της Σαρακοστής αρχίζει από της 14 Νοεμβρίου, του Αγίου Φιλίππου. Στη νηστεία φτιάχνουμε τσιμένι που είναι το γύρω-γύρω απ’τον μπαστιρμά. Ο μπαστιρμάς είναι βοδινό κρέας με σκόρδο και μπαχαρικά που το ξεραίνουμε στον ήλιο, αλλά δεν είναι νηστίσιμο. Το τσιμένι όμως το τρώμε παραμονή των Χριστουγέννων, έπαιρναν στάχτη από το τζάκι και την σκόρπιζαν γύρω απ’το σπίτι για να μην έρθουν οι καρκάτζαροι. Τα ξημερώματα χτυπά η καμπάνα της εκκλησίας κι αρχίζει η λειτουργία.Μετά,στρώνεται το Χριστουγεννιάτικο τραπέζι με τα συνηθισμένα φαγητά. Παλιά έτρωγαν, το χερσέ. Ήταν βρασμένο σιτάρι σε ζωμό από κόκκαλα. Αυτό έτρωγε  Παναγία όταν ήταν λεχώνα.

 Μετά η Σύναξη της Θεοτόκου γιορτάζονταν πολύ στην Καππαδοκία, το ίδιο και ο Άγιος Στέφανος που ήταν προστάτης της των παντοπώλων αλλά εδώ τίποτα.

Παραμονή της πρωτοχρονιάς όπως και τα Χριστούγεννα και στα Φώτα, τα παιδιά λένε τα κάλαντα. Παλιά τους έδιναν καρύδια,χουρμάδες,πορτοκάλια,σταφίδες,αλλά σήμερα μόνο λεφτά. Οι νοικοκυρές ζύμωναν τις σπιτίσιες βασιλόπιτες, που βάζουν ένα φλουρί μέσα, φτιάχνουν κουλουράκια και το γιορτινό φαγητο.Όποιος κερδίσει το φλουρί θα είναι καλοφώτιστος κι αν το φλουρί πέσει στο σπίτι, θα γίνει γάμος μέσα στη χρονιά. Μετά  το φαγητό τρώνε ξηρούς καρπούς και παίζουν τυχερά παιχνίδια από πολύ παλιά.Όσοι κερδίζουν,θα είναι τυχεροί όλο το χρόνο. Σημασία έχει και το ποιος θα κάνει ποδαρικό σ’ένα σπίτι.Αν είναι καλός άνθρωπος θα φέρει καλοτυχία.Αν είναι κακός θα φέρει γρουσουζιά. Αν σε ένα σπίτι υπάρχει γυναίκα έγκυος και κάνει ποδαρικό αγόρι, όλοι χαίρονται γιατί και η γυναίκα θα κάνει αγόρι. Ανήμερα την Πρωτοχρονιά είναι μεγάλη γρουσουζιά να δώσει ελεημοσύνη ή δανεικά σε κάποιον.Σημαίνει ότι όλο το χρόνο στο σπίτι θα έχει ζημιά. Θα βγαίνουν λεφτά και δεν θα μπαίνουν. Την παραμονή των Θεοφανείων κάνουμε τα Σάγια, πρωί-πρωί πάμε στην εκκλησία και παίρνουμε τον μικρό αγιασμό. Τον πίνουμε και τον υπόλοιπο τον ραντίζουμε στα ζώα και στα χωράφια για να φέρει ευφορία. Τον μεγάλο αγιασμό θα τον πάρουμε άλλη μέρα κι αυτόν θα τον κρατήσουμε μέσα σε μπουκαλάκι, όλο το χρόνο στο εικονοστάσι.

  Μετά την εκκλησία ο παπάς γυρίζει ένα-ένα τα σπίτια του χωριού για να τα αγιάσει. Παλιά του έδιναν κεράσματα: πλιγούρι, τρουχανό, τσιμένι, κούρσι, φασόλια. Σήμερα πάλι του δίνουν λεφτά, ό,τι έχει το κάθε σπιτικό για το καλό.

 Τα Σάγια, τώρα, είναι μεγάλη γιορτή. Οι ψυχές των πεθαμένων είναι ελέυθερες δύο φορές το χρόνο. Είχε πει η Παναγία στον Χριστό ότι είναι άδικο να βασανίζονται έτσι οι ψυχές και ο Χριστός της είπε ότι είναι μεγάλα τα κρίματα τους, αλλά θα τις αφήνει ελεύθερες κάθε Χριστούγεννα και Πάσχα.

  Κάποια στιγμή οι ψυχές φεύγουν κι έτσι την παραμονή των Φώτων ανάβουμε 7 κεριά στις 12 τη νύχτα για να φωτίσουμε το δρόμο και να φύγουν οι ψυχές, να πάνε ξανά στη θέση τους. Για να εξαγνιστεί όμως το κακό και να γίνει κάθαρση, την άλλη μέρα ανάβουμε φωτιές. Γύρω από τη φωτιά οι γυναίκες σέρνουνε τον χορό και αρχηγό την γηραιότερη. Αυτή είναι κάθε χρονιά η πρώτη στο χωριό μέχρι να πεθάνει, αλλά σ’εκείνη την περίπτωση, έχει κατονομάσει πρώτα η ίδια, ποια θέλει να την διαδεχτεί.

Χορεύνοντα, τραγουδούσαμε :

Σάγια,σάγια σαζντίρμα

Σάγια, γκεζντί  γκορντουνμί

Σεγάμ βερντί αζντίμνι

Βερενίν μπηρ αγγού ογσούν

Βέρμεγενιν μπιρ κιζί ογσούν

Ονούντα μπασί κεζ ογσούν

Αυτό σημαίνει:

Σάγια,σάγια μηντα διώχνεις

Ήρθαν τα Σάγια,δε τα βλέπεις;

Σ’έδωσαν χαιρετίσματα, δεν τα πηρες;

Όποιος τους δώσει κάνει αγόρι,

Όποιος δεν τους δώσει κάνει κορίτσι να είναι κασιδιάρικο.

Τα παιδιά ντυμένα με άσπρες βράκες και μάσκες στο πρόσωπο, χορεύουν κι αυτά παριστάνοντας τα καρκατζαζάκια. «Τζανζάρ σαγίγια», έλεγε η γιαγιά μου, ότι δηλαδή είναι ελεύθερες οι ψυχές κι έρχονται να γιορτάσουν μαζί μας. Στη γιορτή προσφέρουμε μια κοσμπόστα. Κρατάμε σταφύδες, δαμάσκηνα, βερύκοκα και σύκα ξερά που ξέμειναν από την Πρωτοχρονιά, τα βράζουμε με νερό και ζάχαρη και γίνεται κομπόστα. Εκείνη την ημέρα τρώμε αυτό, τίποτα άλλο. Το πολύ πολύ μια νερόβραστη φακή. Νηστεύουμε πολύ αυστηρά γιατί την άλλη μέρα θα πιούμε το μεγάλο αγιασμό που είναι σαν τη Θεία Κοινωνία.

 Ανήμερα τα Φώτα, βουτάνε 5-6 για να πιάσουν το σταυρό. Μετά τον βάζουν σε ένα δίσκο μαζί με μερικά κλωνάρια ελιάς και γυρίζουν σ’όλα τα σπίτια, λέγοντας «Τον Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου», όλο το τροπάριο και μαζεύουν λεφτά. Κι απ’αυτά, τα μισά τα δίνουν στην εκκλησία και τα υπόλοιπα τα κρατάνε οι ίδιοι και πηγαίνουν μετά να γλεντήσουν.

 

Απόκριες

Οι αποκριές λέγονται ποτούρ σατίρ. Την πρώτη εβδομάδα τρώμε όλα τα φαγητά. Την δεύτερη εβδομάδα που λέγεται ετ ουρουτζού νηστεύουμε από το κρέας. Την τρίτη εβδομάδα είναι και η τελευταία και λέγεται Τυρινή. Αυτή την εβδομάδα τρώμε μόνο αυγά και γαλακτοκομικά.

 

Σαρακοστή-Πάσχα

Από την Καθαρή Δευτέρα, ξεκινάει η μεγάλη νηστεία. Στα παλιά τα χρόνια η Καθαρά Δευτέρα είναι μέρα μεγάλου πένθους. Στην εκκλησία στα εικονίσματα βάζαν μαύρα πανιά. Λέγαν ότι τέτοια μέρα έδιωξαν από τον Παράδεισο τον Αδάμ και την Εύα, γι’αυτό κρατούσαν πένθος. Και όλα τα παιδιά νήστευαν πολύ αυστηρά. Η πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής είναι η Κυριακή της Ορθοδοξίας και γίνεται η μεγάλη λειτουργία στην εκκλησία του Αγίου Γρηγορίου. Γίνεται και η περιφορά των εικόνων γύρω απ’την εκκλησία.

Την παραμονή της Κυριακής των Βαίων, κόβουν τα λουλούδια που είναι κλαδιά ιτιάς και θα τα μοιράσει την άλλη μέρα ο παπάς στους πιστούς. Αυτή τη μέρα πρέπει όλοι να διακόψουν τη νηστεία και να φάνε ψάρι. Η Μεγάλη Εβδομάδα είναι πολύ πένθιμη. Την Μεγάλη Τρίτη είναι το τροπάριο της Κασσιανής και τη Μεγάλη Τετάρτη γίνεται το ευχέλαιο που μας ευλογεί ο παπάς με το αγιασμένο λαδάκι..Όσοι είναι άρρωστοι ή ανήμποροι να πάνε στην εκκλησία, τον φωνάζουν στο σπίτι τους. Την Μεγάλη Πέμπτη βάφουμε τα αυγά. Τα παραδοσιακά παίρνουν χρώμα απ’την φλούδα του κρεμμυδιού ή απ’το παντζάρι. Κόκκινα, φυσικά, γιατί συμβόλιζε το αίμα που έχυσε ο Κύριος. Μερικά τα πηγαίναμε στην εκκλησία και τα βάζαμε κάτω από τον σταυρό. Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, μετά από τα 12 Ευαγγέλια, οι γυναίκες κάθονται στην εκκλησία και αγρυπνούν μέχρι το πρωί και στολίζουν τον επιτάφιο. Την Μεγάλη Παρασκευή είναι η πιο στενάχωρη μέρα και οι περισσότεροι δεν τρώνε καθόλου. Άλλοι τρώνε φακή και βάζουν ξύδι σαν όταν ζήτησε ο Χριστός λίγο νερό να του δώσουν κι αντί γι’αυτό του έδωσαν ξύδι. Μετά την πρωινή λειτουργία η καμπάνα χτυπάει συνέχεια πένθιμα, μέχρι να γίνει η περιφορά του επιταφίου. Όλο το πρωί και  το απόγευμα  έρχεται στην εκκλησία κόσμος για να προσκυνήσει τον επιτάφιο. Τα παιδιά περνούν τρεις φορές από κάτω. Τα νέα κορίτσια ντύνονταν στα μαύρα σαν μυροφόρες και υφαίνουν με λουλούδια τον επιτάφιο, όσα περίσσεψαν απ’τον στολισμό και ψέλνουν. Τον επιτάφιο τον κρατάνε δύο άντρες από μπρος κι άλλοι δύο από πίσω.

 Η πομπή ξεκινάει με τον επιτάφιο και τον ακολουθεί ο παπάς, οι ψάλτες κι ο κόσμος. Όσοι είναι στον επιτάφιο κρατάνε αναμμένα κεριά κι όσοι τον βλέπουν απ’τα σπίτια τους, καθώς περνάει, τον ραίνουν με λουλούδια και κολόνιες. Όταν κάνει το γύρω του χωριού κι επιστρέφει στην εκκλησία, τον κρατάνε στην πόρτα μέχρι να περάσουν όλοι οι πιστοί από κάτω. Όταν γίνει αυτό,τον βάζουν στην εκκλησία και ο παπάς μοιράζει λουλούδια στον κόσμο που τα βάζουμε στο εικονοστάσι. Το Μεγάλο Σάββατο το πρωί, φτιάχνουμε στα σπίτια και πασχαλινά τσουρέκια και βάζουμε στη μέση κι ένα κόκκινο αυγό. Οι άντρες ετοιμάζουν τα θρεφτάρια για την επόμενη μέρα. Το βράδυ πήγαιναν όλοι στην εκκλησία απ’τις 10 έως τις 12 τα μεσάνυχτα γίνεται η Ανάσταση. Παίρνουν όλοι στις λαμπάδες τους άγιο φως απ’τον παπά και τσουγγρίζουν τ’αυγά τους. Όταν τελειώσει η λειτουργία γυρίζουν σπίτι τους με αναμμένες τις λαμπάδες και προσέχοντας να μην σβήσουν απ’τον αέρα. Πρέπει μ’αυτό το φως να κάνουν το σήμα του σταυρού στην εξώπορτα και να ανάψουν τα καντήλια για ευλογία. Μετά τρώνε τα κόκκινα αυγά και μαγειρίτσα. Την άλλη μέρα το πρωί, γίνεται η δεύτερη Ανάσταση και το ευαγγέλιο διαβάζεται σε εφτά γλώσσες. Μετά αρχίζει το γλέντι. Με χορό και τραγούδι η οικογένεια σουβλίζει το αρνί.

 Την Πρωτομαγιά πλέκουμε στεφάνια με λουλούδια και τα φοράμε στα κεφάλια μας και χορεύουμε. Μετά τα κρεμάμε στις πόρτες των σπιτιών.

 Στην Ανάληψη φτιάχνουμε κόλλυβα που τα πάμε στην εκκλησία και βάφουμε κόκκινα αυγά σαν αυτά του Πάσχα, που τα τσουγκρίζουμε και τα τρώμε ανήμερα.

Την πρώτη Αυγούστου, κάποιες χρονιές, ανάβουμε φωτιές στη γειτονιά και περνάμε από πάνω. Αγγοστοσού γιακαγίμ,για να ανάψουμε τον Αύγουστο δηλαδή. Αυτό είναι παράδοση, γένε απ’τον Άγιο Μάμαντα που ζούσε στην Καισαρεία. Ένας τούρκος έκανε το ναό του Άγιου οχυρώνα και ο Άγιος θύμωσε κι έβαζε στα άχυρα φωτιά.

 Στις 2 Σεπτεμβρίου είναι η γιορτή του Αγίου Μάμαντα κι αυτή τη μέρα οι άτεκνες γυναίκες κάνουν στην εκκλησία τα τάματα για να συλλάβουν παιδί.

 Στις 14 Σεπτεμβρίου είναι μεγάλη γιορτή.Του Σταυρού.Αυτή τη μέρα φτιάχνουμε κόλλυβα και γράφουμε σε χαρτιά στην εκκλησία τα ονόματα των πεθαμένων να τα διαβάσει ο παπάς.